Cytra - zapomniany instrument, z kolekcji Ali i Jerzego Foremny

 „Cytra jest instrumentem marzenia, na którym powinno się grać o zmroku, w ścisłym gronie przyjaciół” - Franciszek Liszt

Wystawa jest trzecią, a zarazem ostatnią z prezentujących w roku 2017, przedmioty zgromadzone przez zabrzańskich kolekcjonerów. Pokazuje dorobek Ali i Jerzego Foremny, na co dzień kardiologów, absolwentów Śląskiej Akademii Medycznej, których jedną z pasji kolekcjonerskich jest zbieranie cytr. Ala Foremny z Zabrzem związała się w trakcie studiów, jej mąż Jerzy jest zabrzaninem od urodzenia. Kolekcja ich liczy ponad 150 pozycji, tworzą ją głównie cytry akordowe i koncertowe, skromnym uzupełnieniem kolekcji są instrumenty strunowe szarpane nabyte w trakcie zagranicznych podróży (np. madagaskarska valiha). 
Kurator wystawy: Urszula Wieczorek

Wystawę będzie można zwiedzać od 13 grudnia 2017 roku do 11 lutego 2018 roku w siedzibie Muzeum Miejskiego w Zabrzu przy ul. Powstańców Śląskich 3

 

Historia współczesnej cytry zaczyna się na początku XVII wieku. W roku 1619  Michael Praetorius w swojej pracy „Syntagma musicum” jako pierwszy opisał i załączył rysunek instrumentu Scheitholt, zbudowanego z podłużnego drewnianego pudła z naciągniętymi strunami. Inne dawne cytry to: Kratzzither, Schlagzither, z różną ilością strun i różnymi technikami gry, jak również Raffele, cytra ze strunami tylko na gryfie. W zależności od zastosowania i rodzaju muzyki wprowadzano zmiany w budowie cytr, polegające na dodawaniu strun i poszerzaniu pudła rezonansowego w celu uzyskania lepszego brzemienia. Początkowo budowa cytr była zimowym zajęciem górali alpejskich, a dopiero pod koniec XVIII wieku coraz liczniej powstawały profesjonalne warsztaty specjalizujące się w produkcji cytr. Główne miejscowości specjalizujące się w produkcji cytr to Salzburg i Mittenwald, stąd dwa historyczne typy kształtu pudła rezonansowego: salzburski z esowatym wygięciem jednego z dłuższych boków pudła rezonansowego i mittenwaldzki, kształtem podobny do gitary (nie zyskał popularności, rzadko spotykany). Z czasem z instrumentów ludowych stały się instrumentami koncertowymi, używanymi zarówno w warunkach kameralnych, domowych jak i w salach koncertowych, jako instrumenty solowe lub w zespołach muzycznych. Istotną rolę odegrał tu rozwój mieszczaństwa i popularność domowego muzykowania.

Jednym z pierwszych wirtuozów, autorów podręcznika nauki gry i konstruktorów był Johann Petzmayer (1803-1884). W roku 1838 podczas koncertów w Bawarii poznał księcia Maksymiliana Bawarskiego (1808-1888). Władca zauroczony tym instrumentem nauczył się na nim grać i stał się  jego gorącym propagatorem. Cytra stała się godna pałaców, weszła na książęce pokoje. Również córka  księcia, Elżbieta, późniejsza cesarzowa Sissi, grała na cytrze i spopularyzowała ten instrument w Cesarstwie Austro-Węgierskim. 

W 1851 roku Georg Tiefenbrunner skonstruował cytrę elegijną (Altzither), dłuższą niż klasyczna dyszkantowa, strojoną o kwartę niżej. Kolejne rodzaje to cytra skonstruowana w 1880 roku przez Andreasa Michela Ariona. Kształtem nawiązuje do cytry mittenwaldzkiej, z większym i inaczej zbudowanym pudłem rezonansowym. W 1930 r. Adolf Meinel z Markneukirchen zbudował cytrę kwintową, strojoną o kwintę wyżej i basową, strojoną o jedną oktawę niżej. Kolejną cytrą, innowacyjną w budowie, już współczesną, jest skonstruowana w 1970 roku przez Ernsta Volkmanna cytra psalterzowa (Psalterzither), używana do grania utworów barokowych oraz kompozycji współczesnych.

Kolejne rozwiązania konstrukcyjne miały na celu między innymi zwiększenie głośności cytry, stąd różna wielkość i kształt pudła rezonansowego oraz ilość i rozmieszczenie otworów rezonansowych. Istotnym problemem jest wielkość prawej dłoni, ponieważ kciukiem gra się na strunach wiolinowych a równocześnie 2, 3 i 4 palcem na strunach tzw. wolnych, w akompaniamencie. Próbą pokonania tego anatomicznego ograniczenia  były w szczytowym okresie popularności tego instrumentu, czyli pod koniec XIX i na początku XX wieku,  cytry typu Reform i Perfecta, gdzie struny kontrabasowe częściowo zachodzą na basowe.

Ilość strun i ich rodzaj zmieniały się w ciągu tych 200 lat. Obecnie obowiązujący układ strun zaproponował Nicolas Weigl (1811-1878) w 1838 roku. Struny wiolinowe to: a' a' d' g c, oraz struny wolne (akordowe i basowe), strojone w kwintach i kwartach W połowie XVIII wieku wyodrębniły się dwa główne typy układu strun (strojenia) cytr: monachijski, będący kontynuacją sposobu zaproponowanego przez Weigla, z dodanymi strunami kontrabasowymi strojonymi chromatycznie, i wiedeński. Strojenie wiedeńskie wprowadził Carl I.F. Umlauf (1824-1902) w roku 1859. Zamiast jednej struny a' w wiolinie dodał strunę g' oraz dodał dodatkowo strunę es jako pierwszą akordową. Było ono popularne w Monarchii Austro-Węgierskiej, a potem w Austrii, Czechach, Słowacji, Słowenii, Polsce oraz w Galicji. Obecnie coraz rzadziej używane, do grania utworów tradycyjnych, ludowych. Z typu monachijskiego wywodzi się obecne strojenie tzw. Normalstimmung, ustanowione na kongresie niemieckich towarzystw muzycznych w 1878 roku: a' a' d' g c w wiolinie, 12 strun akordowych, 12 basowych, 3-12 kontrabasowych. Dla lepszej orientacji struny różnią się kolorem, struny f, a, cis są koloru czerwonego.

CYTRY KONCERTOWE

Typy:

  1. Dyszkantowa (Diskantziter, Primzither), dł. ok. 430 mm, struny a' a' d' g c
  2. Kwintowa (Quintzither, kurze Zither), dł. ok. 380 mm, e² e² a' d' g c
  3. Altowa, elegijna (Altzither, Elegiezither), dł. 510-530 mm, e' e' a d G
  4. Basowa (Basszither), dł. 570 mm, a a d G C
  5. Harfowa (Harfenzither)

A/ mała (kleine Harfenzither),

B/ cytra typu Perfekta (Perfecta Zither)

C/ cytra typu Reform (Reform Zither)

  1. Arion cytra (Arionzither, Guitarzither)
  2. Smyczkowa (Streichzither, herzförmige), a' d' g c
  3. Psalterium cytra (Psalterzither)

Cytra koncertowa posiada pełne cztery oktawy, a duże cytry koncertowe z 42 strunami ponad 5 i ½ oktawy (od subkontra F do d4).

CYTRY AKORDOWE

Cytra akordowa zbudowana jest z dwóch części:

  1. Wiolinowe - prawej
  2. Akordowej - lewej

Część wiolinowa zawiera dźwięki poukładane kolejno co pół tonu - chromatycznie. Mniejsze cytry nie posiadają wszystkich półtonów, gra się na nich w tonacjach C-dur, D-dur, G-dur, A-dur i Cis-dur. Na jeden dźwięk mogą przypadać dwie struny.

Część akordowa  zawiera kilka akordów składających się z jednej struny basowej oraz 3 lub 6 strun z kolejnymi dźwiękami tworzącymi akord. Akordy te to kolejno C-dur, G-dur, F-dur, D-dur, A-dur, E-dur występują tylko w 6-akordowej cytrze. Cytra 3-akordowa ma odpowiednio C-dur, G-dur i F-dur. 5-akordowa ma C-dur, G-dur, F-dur D-dur i A-dur.

Są też cytry dziecięce, małe bez strony z akordami. Ilość strun w cytrze akordowej zależy od jej typu i waha się od 21-25 (w cytrze bez akordów), 41 (5-akordowa, 5 akordów po 4 struny i 21 strun wiolinowych), aż do 92 (6 akordów po 7 strun i 25 strun wiolinowych).

W czasie gry cytrę trzyma się podobnie jak harfę, lub kładzie przed sobą na stole ewentualnie na kolanach. Akordy gra się lewą ręką szarpiąc struny specjalnym pierścieniem a melodię na strunach wiolinowych prawą ręką przy pomocy plektronu.

Cytry akordowe swoją największą popularność osiągnęły w drugiej połowie XIX wieku. Było to związane z dużą popularnością domowego muzykowania. Powstało wiele typów tych cytr do amatorskiego grania: Gittarenzither, Manualzither (ze specjalnych mechanizmem do akompaniamentu), Violin-Akkord Zither (z 18 strunami melodycznymi, na których gra się smyczkiem).

CYTRA W MITOLOGII

Historia instrumentu podobnego do cytry zaczyna się już w starożytności. W Grecji znany był instrument o nazwie kitara. Jej wygląd nie jest do końca znany. Nazwa może sugerować podobieństwo do cytry.

Znanymi z mitologii postaciami grającymi na cytrze (?) kitarze (?) byli m.in.:

Apollo, syn Zeusa i Latony, bóg wiecznej młodości i piękna, w zawodach o tytuł najlepszego wirtuoza cytry (kitary) wygrał z pasterzem Marsjaszem. Po zawodach niestety obdarł rywala ze skóry. Jedynym, który głosował na Marsjasza był król Midas, za co został ukarany przez Apolla oślimi uszami. Apollo był też opiekunem sztuk, którym patronowało 9 Muz, w tym muza poezji miłosnej Erato (Umiłowana) przedstawiana z cytrą lub kitarą.

Hermes, syn Zeusa i Mai był posłańcem w krainie bogów, stąd skrzydełka przy sandałach. Zbudował pierwszą cytrę z pustej skorupy żółwia i wysuszonych jelit baranich. To właśnie od niego Apollo dostał cytrę.

Arion - na wpół mityczny poeta i cytrzysta grecki. Żył w VII wieku p.n.e. na wyspie Lesbos. W drodze powrotnej z Sycylii, gdzie wygrał konkurs muzyczny, musiał ratować się przed piratami ucieczką ze statku, którym wracał do domu. Został uratowany przez delfiny zauroczone jego śpiewem i grą. W sztuce jest przedstawiany na delfinie z kitarą w dłoni.

CYTRA W POLSCE

Cytra dotarła do Polski w XVIII wieku z południa i zachodu Europy. Szkoły gry powstawały w Warszawie, Lwowie i Wilnie. Równocześnie tworzone były zakłady lutnicze. Najbardziej znanym lutnikiem był na przełomie XIX i XX wieku Franciszek Niewczyk we Lwowie. Cytra była instrumentem popularnym aż do 1939 roku. Po II wojnie światowej nastąpił gwałtowny spadek popularności, nie tylko w Polsce ale i w innych krajach Europy. Było to związane z negatywnym kojarzeniem cytry; z kulturą niedawnych okupantów, zmieniały się również obyczaje i styl spędzania wolnego czasu. Władza komunistyczna prowadziła nową politykę kulturalną, gdzie dla mieszczańskiego instrumentu, jakim była cytra, nie było miejsca. Próby ponownego zainteresowania cytrą pojawiły się w latach 80. w Łodzi i Poznaniu (bracia Leszczyńscy, Wanda Jasińska). W 2004 roku odbyło się w Poznaniu „Międzynarodowe Spotkanie Cytrzystów”. Niestety jedyne. Kolekcje cytr można oglądać m.in. w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu oraz w klasztorze w Henrykowie, gdzie znajduje się część kolekcji przeniesionej z Domu Muzyki i Literatury we Wrocławiu.

Najbliżej granic Polski duże kolekcje cytr znajdują się w Muzeum Uniwersyteckim w Lipsku (Grassimuseum) oraz w Ostrawie w Czechach, gdzie znajduje się prywatne muzeum cytr „Citerarium”, należące do Jana Folprechta. W muzeum w Ostrawie zgromadzone są cytry wyprodukowane w Czechach i na Morawach, przy muzeum działa też klub muzyczny „Radegast”, gdzie odbywają się spotkania cytrzystów i można nauczyć się grać na tym instrumencie.

Ala i Jerzy Foremny







Liczba gości na stronie: 2772846
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle