Eksponat listopada 2016

Przypinka pamiątkowa dla uczestnika VIII Zlotu Sokolstwa Polskiego w Katowicach w 1937 r.; nr inw. MZ/11640/H, wysokość 36,5 mm, szerokość 30,5 mm, blacha mosiężna, srebrzona

Towarzystwa Gimnastyczne „Sokół” to bez wątpienia jedne z najważniejszych polskich organizacji sportowych II połowy XIX i początku XX wieku. Łącząc idee narodowe i patriotyczne z propagowaniem sportu i zdrowego trybu życia poprzez regularne ćwiczenia gimnastyczne, „Sokołom” udało się szybkie spopularyzowanie sportu jako sposobu na spędzanie czasu wolnego i przekształcenie go w zjawisko masowe. Pierwsze Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na ziemiach polskich utworzone zostało we Lwowie w 1867 roku. Kolejne towarzystwa i „gniazda” (regionalne ośrodki „Sokoła”) zaczęły bardzo szybko kształtować się także w innych miejscowościach zamieszkiwanych przez Polaków i Polonię. Na Górny Śląsk idea sokola dotarła pod koniec XIX wieku (Cieszyn 1891, Bytom 1895, Siemianowice Śląskie 1897), bardzo szybko zdobywając sporą liczbę pasjonatów, zarówno do ćwiczeń, jak i do działań organizacyjnych. Pierwsze gniazdo w Zabrzu powstało 11 stycznia 1904 roku.

Działalność Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” na Górnym Śląsku przybrała na sile w okresie plebiscytowym, kiedy ruch sokoli stał się zjawiskiem masowym, a samodzielne gniazda zrzeszone w ramach Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”, tworzono praktycznie w każdej górnośląskiej miejscowości. I chociaż, co prawda, w połowie lat 20. XX wieku liczebność członków spadła i część gniazd zawiesiła działalność, to jednak gimnastycy zrzeszeni w Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” działali aktywnie aż do wybuchu II wojny światowej. Po wojnie podjęto próby reaktywacji organizacji, jednak wobec braku przychylności nowych władz (idee patriotyczne i kultywowanie tradycji konserwatywno-narodowych przez członków „Sokoła” było niezgodne z nową linią polityczną państwa), Związek został rozwiązany na przełomie 1947/1948 roku. Dopiero po 1989 roku reaktywowane są lokalne grupy sokołów (jako stowarzyszenia), które nawiązują do dawnych tradycji Towarzystw Gimnastycznych.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech ruchu sokolego – prócz regularnych ćwiczeń – było organizowanie mniejszych i większych spotkań integracyjnych, czyli zlotów. Miały one na celu jednoczyć członków Towarzystw i umożliwiać im kontakt z przedstawicielami innych gniazd, wspólne ćwiczenia i wymianę doświadczeń. Zloty mogły mieć charakter i zasięg regionalny (okręgowe, dzielnicowe), ale najważniejsze były odbywające się regularnie zloty powszechne, tzw. wszechpolskie, ponieważ zjeżdżały na nie również gniazda polonijne, działające poza granicami kraju. Pierwszy zlot odbył się z inicjatywy członków „Sokoła” lwowskiego w dniach 5-6 czerwca 1892 roku, w 25. rocznicę założenia organizacji. Do stolicy Galicji zjechali członkowie niemal wszystkich funkcjonujących wówczas gniazd, by wziąć udział we wspólnych ćwiczeniach i paradach. W trakcie zlotów odbywały się ćwiczenia punktowane, a także pokazy nowych dyscyplin sportowych – np. piłki nożnej (dla przykładu pierwszy oficjalny mecz piłkarski na ziemiach polskich odbył się w trakcie II Zlotu „Sokoła” 14 lipca 1894 roku we Lwowie).

                      

W dniach 26-27 czerwca 1937 roku w Katowicach odbył się VIII Wszechpolski Zlot „Sokoła”. Udział w nim, wedle różnych danych, wzięło nawet 40 tysięcy członków Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” z całej Polski oraz 19 innych krajów. Na wspólnych ćwiczeniach i pokazach, odbywających się na katowickim lotnisku Muchowiec, w różnych układach gimnastycznych masowych ćwiczyło jednocześnie (synchronicznie) po 1600 druhów i druhen. Zlot miał rangę Zlotu Jubileuszowego (z okazji 70-lecia organizacji i 15-lecia przyłączenia części Górnego Śląska do Polski), a potężne wsparcie sanacyjnych władz wojewódzkich pozwoliło zorganizować VIII Zlot z właściwym rozmachem. Ów rozmach – organizacyjny i propagandowy – ukazuje w sposób doskonały przygotowana relacja Polskiej Agencji Telegraficznej – cyfrową wersję tegoż dokumentu udostępnia na swych stronach Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej pod adresem http://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/4232

                           

Członkowie „Sokoła”, którzy wzięli udział w katowickim Zlocie, otrzymywali różnego rodzaju pamiątkowe emblematy, pocztówki, medaliki, przypinki i proporce. W zbiorach Działu Historii Muzeum Miejskiego w Zabrzu znajduje się kilka eksponatów związanych z tym wydarzeniem, m.in. dwie pocztówki (MZ-10403/H, MZ-10404/H) oraz pamiątkowy, stylizowany znaczek pocztowy (MZ-11419/H). Najciekawszym jest jednak ozdobna przypinka na szpilce, będąca tematem obecnej odsłony cyklu „Eksponat miesiąca”.

Opisywana przypinka wykonana została metodą bicia w blasze mosiężnej i posrebrzania. Za pomocą gorącego lutu dołączono do niej mosiężną agrafę służącą do mocowania spinki, np. w klapie marynarki. Sama przypinka składa się z dwóch głównych przedstawień: w części dolnej znajduje się kompozycja trzech tarcz herbowych z wizerunkami orła Piastów Śląskich (herb województwa katowickiego) z lewej, młota kuźniczego (herb miasta Katowice) po prawej oraz centralnie umieszczonej tarczy z zapisem majuskulnym: VIII / ZLOT / SOKOLSTWA / POLSKIEGO / 1937. Na centralnie umieszczonej tarczy osadzony jest sokół z rozpostartymi skrzydłami, symbol organizacji.

Omawiana przypinka została zakupiona przez Muzeum we wrześniu 2007 roku. Stanowi jeden z eksponatów wchodzących w skład dość pokaźnej kolekcji związanej z działalnością Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” na Górnym Śląsku.

Damian Halmer

 

 

 



Liczba gości na stronie: 2515135
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle