Eksponat grudnia 2009

Rzeźba w drewnie, polichrom.: Jan Solski (Jan Mass), Św. Jan Nepomucen, ok. 1720,
wym. 145 x 65 x63 cm, nr inw. MZ/Sz/ 2


Pośród nielicznych obiektów dawnej sztuki snycerskiej (XVIII w.), jakie znalazły się w zbiorach zabrzańskiego muzeum (wcześniej Städtisches Heimatmuseum), pochodzących głównie z prowincjonalnych warsztatów, figura świętego Jana Nepomucena zawsze zwracała uwagę; różni się zdecydowanie od pozostałych klasą wykonania i wysokim walorem precyzyjnej snycerki, wskazującym raczej na wyspecjalizowany warsztat.

Rzeźba przedstawia św. Jana ( zwanego Nepomucenem od miejsca urodzenia: czeski Pomuk) w szatach liturgicznych kanonika (był kanonikiem przy katedrze św. Wita w Pradze), adorującego krucyfiks. Tutaj brak atrybutów: na prawym, ugiętym ramieniu pozostał jedynie metalowy bolec w miejscu dawnego oparcia krzyża z korpusem Ukrzyżowanego. Natomiast w lewej dłoni brakuje gałązki palmy, symbolu wszystkich męczenników. Obie dłonie świętego - mocno wyeksponowane - (wraz z fragmentem przedramienia), osadzone na metalowych trzpieniach montażowych, są późniejszym, wtórnym uzupełnieniem rzeźby; zwraca (niestety!) uwagę ich nieudolna snycerka i brak anatomicznej poprawności opracowania. Są wtrętem dość rażąco odbiegającym od klasy artystycznej i walorów rzeźbiarskich całości kompozycji.

Postać świętego ujęta jest w kontrapoście (zaakcentowanym w partii kolan); esowato wygięta, z głową pochyloną w prawo. Odziany jest w czarną sutannę o głębokich żłobieniach fałd i białą komżę ze złoceniami - "koronkową" snycerką (płytki relief ornamentalny) na brzegach. Narzucona na ramiona pelerynka związana jest pod szyją ozdobnym, pozłocistym sznurem z pomponami; głowę przykrywa graniasty biret. Szaty są poruszone (wiatrem mistycznym?) w kierunku ku lewej, co podkreśla łagodną dynamikę ujęcia. Sposób ich modelowania, odmiennie dla każdego rodzaju tkaniny, drapowania o niejednakowym stopniu zagęszczenia fałd, są istotne dla ogólnego wyrazu rzeźby, dla jej stylowego zaawansowania (barok). I tak: w partii komży - gęściejsze, drobniejsze sfałdowanie , o bardziej pionowych, biegnących w dół żłobieniach podkreśla wertykalną dyspozycję; grzbiety fałd są ostrzejsze i cieńsze, niż te w partii sutanny - szersze i głębokie, o bardziej zaokrąglonych grzbietach i urozmaiconym przebiegu. Z kolei pelerynka tworzy dość masywną formę, o twardszym, dążącym do uproszczeń modelunku i głębokich przełomach. Z tyłu sztywno, szeroko rozpostarta, z przodu - z charakterystycznym odwinięciem krawędzi (widoczne podbicie) i przerzuceniem poły przez prawą rękę. Całą powierzchnię pelerynki opracowano fakturalnie; krótkie cięcia imitują układ włosia futra. Nachylona ku krzyżowi (tu: brakującemu) twarz - pociągła, ascetyczna, z jasną karnacją i ciemnym zarostem, wydaje się natchniona, pełna bolesnego napięcia (niestety jej wyraz istotnie zniekształciły późniejsze przerysowania polichromii); święty spojrzeniem adoruje Ukrzyżowanego. Głowę świętego otacza wykonana z drutu aureola z nanizanymi gwiazdkami; to symbol 5 ciał niebieskich , które ukazały się ponoć na niebie w momencie śmierci męczennika.

Jan Nepomucen, jako spowiednik Zofii, żony króla czeskiego Wacława, poniósł śmierć męczeńską (1393) za odmowę ujawnienia tajemnicy spowiedzi; po torturach został zrzucony (z mostu Karola w Pradze) do Wełtawy. Uznawany za patrona ratowników; a także orędownika dobrej spowiedzi i honoru; wg tradycji ludowej chroni przed powodziami, ale i suszą, nieurodzajem.

Autor rzeźby, Jan Solski (zw. też Jan Mass) - wybitny snycerz I połowy XVIII wieku, urodzony przed 1675 r., zmarły w 1746; działał w Bytomiu, ale i w Małopolsce. Edukację warsztatową przeszedł prawdopodobnie w samym Krakowie, u snycerza Jerzego Hankisa, gorliwego naśladowcy i popularyzatora sztuki wielkiego rzeźbiarza i architekta pochodzenia włoskiego, działającego wówczas w Krakowie, Baltazara Fontany (m.in. ołtarze u św. Anny). Z rozpoznanego w ostatnich latach przez badacza dr. Michała Wardzyńskiego (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego) ogromnego dorobku Solskiego wymienić tu można choćby kilka jego realizacji: barokowe ołtarze o architektonicznej strukturze (zwieńczone charakterystyczną promienistą glorią), o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej i ornamentyce w Żarkach (1711) i Koziegłówku (1708), ołtarze boczne w częstochowskim kościele śś. Andrzeja i Barbary, wreszcie hipotetyczne autorstwo dawnego ołtarza głównego bazyliki jasnogórskiej ! (1713), poprzednika obecnej monumentalnej nastawy. W latach 20. i 30. XVIII w. przebywający już niemal na stałe w Bytomiu artysta pracował głównie na zlecenie miejscowego duchowieństwa, zakonów czy związanych z nimi mieszczan; z tego czasu pochodzi kilka obiektów snycerskiego wystroju bytomskich świątyń, m.in. wspaniały krucyfiks z kościoła Wniebowzięcia NMP.

Jadwiga Pawlas-Kos

Liczba gości na stronie: 2678827
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle