Eksponat grudnia 2013

grafika : Roman Starak, Bloki XXX, 1997, linoryt, wym.  54,5 x 39 cm, nr inw. MZ/Sz/888 

Roman Starak

   Roman Starak to jedna z najwybitniejszych indywidualności śląskiej (i nie tylko) sztuki; najchętniej wypowiada się w linorycie (choć zajmował się również malarstwem, a ostatnio – rysunkiem).  Tematem dominującym w twórczości artysty  jest  pejzaż śląski -  zurbanizowany i zindustrializowany krajobraz Górnego Śląska; jest to oczywiście – w coraz większym stopniu - krajobraz kulturowy, formowany głównie przez człowieka, a nie przez naturę. Przez dziesiątki lat artysta  w swoich czarno-białych linorytach podejmuje uporczywe próby uchwycenia istoty jego plastycznego zapisu. W kreacjach artysty ten pejzaż  jest niejako „odrealniany” poprzez rygorystyczne syntetyzowanie i geometryzowanie jego motywów. Poprzedza ten proces specyficzne, ukierunkowane widzenie i analizowanie rzeczywistego pejzażu dla odkrywania/odsłaniania  istniejących w nim racjonalnych struktur (np. zespołów linii prostych).  Cała ta „konstrukcja wizualności”  zostaje następnie ujęta w rygor pewnych uproszczonych układów, porządkowania, transformacji; w efekcie powstaje syntetyczna kompozycja form zgeometryzowanych – bardzo odległa i wyabstrahowana transpozycja motywów postrzeganego krajobrazu. W swoich interpretacjach Starak eksponuje i podkreśla dualizm form przeciwstawnych, przede wszystkim czerni i bieli, a także porządkujący rytm pionów i poziomów. Konstruuje je z widocznym zamiłowaniem do klarowności i zwięzłości przekazu; mogą imponować prostotą, logiką i harmonią.  Mimo pozorów monotonnej jednorodności obrazowania, uważniejsza analiza ujawnia zaskakującą rozmaitość środków, jakimi artysta operuje. Będzie to więc na przykład  poszukiwanie/wykorzystywanie dużych, wyrazistych struktur dominujących nad resztą kompozycji (np. formy hałd, dymów). Poza zasadniczym, porządkującym układem pion – poziom, wprowadza także formy biegnące po diagonali, linearne ciągi drobnych form-znaków, rytmiczne podziały i segmentacje, i wiele innych form, zawsze poddanych rygorowi konstrukcji (w cyklach: „Pejzaż z hałdą”, „Dymy”, „Bloki”, „Motywy miejskie” i in.)

   Od wielu lat (w 2014 roku jubileusz 65-lecia twórczości) artysta konsekwentnie podąża w kierunku niezwykle  „radykalnej ascezy wizualnej formy” , maksymalnej zwięzłości, syntezy, lapidarności. Ogranicza środki wyrazu do najprostszych, elementarnych form geometrycznych, komponując je z żelazną logiką i konsekwencją. Rygorystyczna dyscyplina takich kreacji – prostych, a jednocześnie perfekcyjnie skomponowanych – daje wrażenie szczególnej koncentracji. Mają w sobie coś ostatecznego, stają się monumentalne.

*   *   *

   Przykładem może tu być abstrakcyjny linoryt z 1997 roku pt. „Bloki XXX”. Kompozycję budują wielkie połacie aksamitnej, „nieskazitelnej” (określ. M.Pałki) czerni – dodajmy – perfekcyjnie odbitej, separowanej cieniutkimi pasemkami bieli. To jakby wąskie prześwity, (światło  przenikające przez wąziutką szczelinę); ostre cięcia w pionie i w poziomie, które organizują przestrzeń czerni, wyznaczają kierunki podziałów i segmentacji. Istotne w kompozycji są także formy biegnące po przekątnej, diagonalnie; wprowadzają w  ten statyczny, harmonijny świat pewną dynamikę i urozmaicenie; biegnące ukosem w dół linie „odcinają” ostry trójkąt czerni. W górnej partii obrazu jednorodne pola głębokiej czerni kontrastuje artysta z lżejszymi, transparentnymi  strukturami; w partii „nieba” jest to szrafowanie, (delikatna struktura równoległych linii), miejscami zagęszczane, tworzące nieregularne plamy  różnych natężeń czerni.  Po prawej  - „ślepą” czerń tła rozbijają  tu i ówdzie ostre białe przecinki; silnym akcentem kompozycyjnym i walorowym są  trzy trójkątne  formy; ich biel przesłania gęste, urozmaicone  szrafowanie.

   Patrząc na to dziełko „mistrza syntezy graficznej” – wyważone, harmonijne, wyrafinowane w swojej prostocie, niekoniecznie szukamy już skojarzeń, odniesień do jakiegoś konkretnego, zapamiętanego być może widoku (fragmentu pejzażu). Ta abstrakcyjna w zasadzie kreacja (jak  wiele  innych w sztuce Romana Staraka: czystych i prostych „wyniesionych  ponad przypadkowość i trywialność rzeczywistości”) staje się dla nas „obszarem skupienia”, kontemplacji, czystego odczucia wartości plastycznych (nie „odciąga uwagi tematem”). To prawdziwe wyzwanie dla wyobraźni widza: świat graficznych syntez Staraka – mimo pozornej jednorodności – jest bogaty i niejednoznaczny, dopuszczający możliwość wielorakich interpretacji.

*  *  * 

   Cały artystyczny dorobek Romana Staraka świadczy o niezwykłej konsekwencji procesu twórczego; przez niemal 65 lat  – niezależnie od zmieniających się w sztuce trendów – potrafił budować swoją  twórczą odrębność. Dziś uznawany jest za klasyka, nestora  śląskiej grafiki. Percepcja jego sztuki niesie odbiorcom wiele intelektualnej satysfakcji, otwiera oczy na sens i istotę otaczającego nas na co dzień świata.

   Trudno nie wspomnieć o działalności pedagogicznej  profesora Staraka; wielu jego wychowanków to uznane dziś nazwiska w świecie sztuki.

*  *  * 

Roman Starak

 

Nota biograficzna Romana Staraka

   Urodzony w 1929 roku w Tarnopolu. Studia w Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych na Wydziale Grafiki w Katowicach (1950 – 1956); później przez wiele lat związany z nim pracą dydaktyczną; wykładowca również w Instytucie Sztuki Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie oraz Europejskiej Akademii Sztuk w Warszawie. Ostatnio prowadzi pracownię druku wypukłego na Wydziale Grafiki w Wyższej Szkole Technicznej w Katowicach.  Tytuł profesora sztuk plastycznych artysta uzyskał w 1997 roku. Uczestniczył  w kilkudziesięciu wystawach ogólnopolskich i międzynarodowych (także wystawy indywidualne w kraju i za granicą). Jest laureatem  wielu prestiżowych nagród i odznaczeń, m.in. Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski.

   Artysta związany jest z Zabrzem od lat powojennych; po 1956 r. (dyplom) jego twórczość  ma coraz większy wpływ na oblicze lokalnej i regionalnej sztuki;  w śląskiej plastyce to okres swobodnego rozwoju w kontakcie z głównymi nurtami  współczesnej sztuki światowej.  Starak, niegdyś współtwórca „Grupy Zabrze” (1964-1968)  aż do chwili obecnej  pozostaje stale aktywnym  w artystycznym życiu miasta.

Jadwiga Pawlas-Kos

Liczba gości na stronie: 2406966
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle