Eksponat kwietnia 2008

PAMIĄTKOWA CZARA NA NÓŻCE - MZ/3235/K żeliwo - odlew, wys. 11 cm, dł. 25 cm (czasza), szer. 12 cm (czasza).



W 2002 roku do zbiorów Działu Kultury pozyskano drogą zakupu naczynie o charakterze dekoracyjno – użytkowym. Swym kształtem nawiązuje ono do greckiego kylix, naczynia składającego się z szerokiej owalnej czaszy osadzonej na smukłej nóżce przechodzącej w szeroką, w przekroju okrągłą stopę. Po bokach czaszy, posiada dwa poziome imadła, pełniące funkcję uchwytów. Stopa stanowi najbardziej zdobną część naczynia, pokryta została drobnym ornamentem perełkowym oraz wypukłym napisem (majuskuła): ADOLF DEICHSEL. AG. HINDENBURG. O-S.

Czara odlana została z żeliwa, a następnie pokryta czarną, błyszczącą farbą. Naczynie nie jest sygnowane, być może powstało w słynącej z produkcji tego typu przedmiotów pruskiej królewskiej odlewni wyrobów artystycznych założonej w Gliwicach w 1796 roku. Nie znana jest data wyprodukowania naczynie, na podstawie napisu umieszczonego na jego stopie można jedynie przedział ten zawęzić do lat pomiędzy 1921, a 1939 rokiem. Dla Muzeum zabrzańskiego, a co za tym idzie dla historii Zabrza najważniejsze znaczenie ma napis umieszczony na powierzchni czaszy.

Umieszczone na naczyniu nazwisko Deichsel związane jest z rodziną, która w drugiej połowie XIX oraz pierwszej XX wieku należała do grona największych z Zabrzu pracodawców. Trzy jej pokolenia przez prawie sto lat dawały zatrudnienie wielu pracownikom.

Jako pierwszy, w 1853 roku do Zabrza z Białej koło Prudnika przybył Adolf Deichsel senior (1823-1893). Swą działalność rozpoczął od wydzierżawienia 2 hektarów gruntów, położonych w pobliżu wylotu kanału sztolniowego przy ówczesnej Stollenstr. (ul. K. Miarki). Początkowo zakład zajmował się jedynie produkcją powrozów. Uzyskanie w 1859 roku zlecenia na wykonanie lin dla szybu Dechen kopalni Königin Luise w Zaborzu pozwoliło na poczynienie pierwszych większych inwestycji. W tym celu A. Deichsel zakupił parcelę przy Koppstr.(ul. Armii Krajowej), na której wybudowane zostały budynki nowoczesnego, jak na ówczesnego warunki zakładu. Sam właściciel z rodziną zamieszkał w wybudowanym w pobliżu zakładów domu przy Wilhelmstr. 5 (ul. J. III Sobieskiego).

Po śmierci w 1893 roku A. Deichsla seniora, zakłady przejął jego jedyny syn Adolf Deichsel junior (1858-1936). W chwili przejęcia schedy po ojcu Adolf junior był już posiadaczem dwóch fabryk drutu, w Sosnowcu oraz w Witkowicach koło Morawskiej Ostrawy. Na początku XX wieku zakłady Deichsla powiększone zostały o kolejne fabryki, w tym zakupioną w 1900 roku fabrykę C. Kolmanna w Zawodziu koło Katowic oraz fabrykę w Miskolcu na Węgrzech. W 1918 roku zakłady Deichsla zatrudniały łącznie 3 tysiące pracowników, z czego 75% zatrudnionych było w zakładzie macierzystym w Zabrzu. Zabrzańska fabryka miała największy udział w produkcji, posiadała najlepsze zaplecze techniczne, na które składały się: zakład produkcji drutu (1899r.), elektrolityczna cynkownia (1902r.), cegielnia, głębinowe ujęcie wody, własna bocznica kolejowa (1910r.), warsztaty mechaniczne (1914r.), stolarnia oraz modelarnia. W oparciu o tak nowoczesne zaplecze firmie Deichsel udało się uruchomić produkcję maszyn do wyrobu lin i drutu, część wyrobów chronionych było patentami. Asortyment oferowanych produktów był bardzo szeroki, zakłady dostarczały wyroby na potrzeby przemysłu górniczego, kolejnictwa (kolei torowych, napowietrznych - górskich), wiertnictwa oraz marynarki wojennej.

Oprócz budynków produkcyjnych na terenie Zabrza firma Deichsel wybudowała szereg budynków o charakterze socjalnym, w tym 56 budynków mieszkalnych dla 266 rodzin, kasyno z salą koncertową na 500 osób, ogródki działkowe, zakładowy konsum. Przy zakładzie, pod patronatem właściciela działało szereg towarzystw, między innymi: sportowe, gimnastyczne oraz śpiewacze.

Podział Górnego Śląska będący konsekwencją I wojny światowej, przysporzył fabryce poważnych trudności, ich skutkiem było odcięcie od dotychczasowych rynków zbytu. Przedsiębiorstwo utraciło wówczas przeszło 50% dotychczasowych odbiorców. Fakt ten zaważył na tym, iż w 1921 roku zakłady Deichsel zostały przekształcone w: Adolf Deichsel, Drahtwerke und Seilfabriken – Aktiengesellschaft Hindenburg OS (Adolf Deichsel, Fabryka Drutu i Lin, Spółka Akcyjna, Hindenburg, Górny Śląsk). Przewodniczącym rady nadzorczej spółki został Adolf Deichsel junior, a kierownikiem zakładu jego syn Erwin. W chwili przekształcenia fabryka zajmowała obszar 22,15 hektara i zatrudniała 1800 pracowników.

Mimo iż całe swe dorosłe życie Adolf Deichsel junior mieszkał poza Zabrzem (w latach 1893-1920 w Mysłowicach, a następnie aż do swej śmierci w 1936roku w Berlinie) aktywnie uczestniczył w życiu zabrzańskiego zakładu i jego pracowników. W dowód uznania zasług w 1928 roku miasto Zabrze nadało mu tytuł honorowego obywatela. Ostatnim właścicielem zabrzańskiej fabryki był urodzony w 1889 roku Erwin Deichsel. Podobnie jak ojciec posiadał wyższe wykształcenie politechniczne oraz doświadczenie uzyskane w wyniku podróży do różnych zakładów z branży liniarko-druciarskiej w kilku krajach Europy. Erwin Deichsel firmę przejął w 1919 roku, podobnie jak dziadek osiadł w Zabrzu, gdzie wraz z rodziną zamieszkał przy Wilhelmstr. 2a (ul. J. III Sobieskiego). Po okresie zastoju w firmie, spowodowanym początkowo utratą znacznej części rynków zbytu, a następnie ogólnoświatowym kryzysem gospodarczy, po 1933 roku zakład skorzystał z bardzo dobrej na rynku niemieckim koniunktury gospodarczej. W jej wyniku fabryka pozyskała nowe rynki zbytu, zwiększyła asortyment oferowanych wyrobów. W latach tuż przed II wojną światową oraz w jej trakcie fabryka produkowała głównie na potrzeby armii, w tym: sieci z drutu chroniące przed atakami łodzi podwodnych, liny o dużej wytrzymałości służące jako balast balonów zaporowych, drabinki dla samolotów, różnego rodzaju liny holownicze itp. Dla potrzeb gospodarki cywilnej produkowano: szczotki druciane, szprychy do kół rowerów, siatki ochronne dla drzew, wycieraczki, spinacze itp.

Wraz z zakończenie II wojny światowej rodzina Deichslów na zawsze opuściła Zabrze, a co za tym idzie zamknięty został ponad dziewięćdziesięcioletni okres działalności zakładów rodziny Deichsel w Zabrzu.

Urszula Wieczorek

Liczba gości na stronie: 2678830
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle