Eksponat kwietnia 2010

Bronisław Zygfryd Nowicki, drzeworyt "Śliczna krakowianka"
MZ-7243/H





W zbiorach Działu Historii Muzeum Miejskiego w Zabrzu znajduje się pokaźna kolekcja eksponatów, związanych z historią II wojny światowej. Wśród nich, prócz pamiątek po Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie, wyróżniają się także te związane z życiem żołnierzy w obozach jenieckich. 27 drzeworytów wykonanych przez jeńców Oflagu II C w Woldenbergu (dzisiejszy Dobiegniew, miasto w północnej części województwa lubuskiego) stanowi niewątpliwie perełkę owej kolekcji. Ich wartość związana jest nie tylko ze sferą artystyczną ale przede wszystkim z ładunkiem emocjonalnym i obrazem obozowego świata, który w dużej mierze dokumentują. Za drutami, gdzie powstały, dla wielu stały się odskocznią od trudów i monotonii jenieckiego życia.

Jednym z przykładów tej osobliwej dziedziny sztuki jest grafika autorstwa Bronisława Zygfryda Nowickiego. Przedstawia ona scenę z przedstawienia "Śliczna krakowianka", odgrywanej w obozowym teatrze kukiełkowym w 1941 roku. Praca została wykonana techniką drzeworytu, odbita przy pomocy czarnej farby, na cienkiej, niemal przezroczystej bibułce, o nierówno przyciętych krawędziach. Wymiary kartki to 11,2 x 20 cm zaś samej grafiki 6,2 x 16,6 cm. Na pierwszym planie znajduje się sześć postaci lalek - kukiełek, bohaterów sztuki. Stoją one na tle polnego krajobrazu. U dołu znajduje się wstęga z tytułem przedstawienia: ŚLICZNA KRAKOWIANKA, logo teatru kukiełek: TK oraz inicjały autora tego małego dzieła: BZN. Głęboki, szeroki ryt w pełni oddaje bajkowy i nierzeczywisty charakter przedstawionych lalkowych postaci.

Teatr kukiełkowy był jednym z trzech działających na terenie Oflagu II C. Prócz niego funkcjonowały również i dwa dramatyczne: szeregowców i oficerów, prezentujące nie tylko program poważny ale też i ten o lekkim, rozrywkowych charakterze. Istnienie teatru kukiełek zostało zaaprobowane przez obozową Komisję Kulturalno-Oświatową na początku 1941 roku. Tym samym powstał Jeniecki Teatr Lalek Oflagu II C Woldenberg, który do końca swego istnienia dał za obozowymi drutami 420 przedstawień 14 sztuk. Wszystkie one stały na niezwykle wysokim poziomie, zarówno artystycznym jak i realizatorskim. Dużo uwagi poświęcano scenografii, projektom kukiełek jak i repertuarowi, nie ustępując wiele scenom profesjonalnym. W przedstawieniach często brali udział aktorzy z teatru dramatycznego. Pomyślnie współpraca układała się też z obozowymi kompozytorami i zespołami muzycznymi. Do dyspozycji teatru oddano specjalną salę, gdzie ustawiono scenę z przepierzeniem dla artystów i zespołu technicznego. Do końca swego istnienia teatr lalek cieszył się wśród jeńców niezwykłą popularnością, pozwalając im dzięki swej bajkowości oderwać się od ponurej rzeczywistości.

"Śliczną krakowiankę" wystawiono w 1941 roku. Po kilku inscenizacjach została ona jednak zdjęta ze sceny na rozkaz Niemców, którzy doszukali się w niej odwołań do wojny niemiecko-radzieckiej. Autorem owej feralnej sztuki był jeden z bardzie poczytnych i płodnych literacko twórców w obozie, młody oficer, podporucznik Edward Fiszer. Urodził się on w 1916 roku. Przed wojną studiował prawo i polonistykę na Uniwersytecie Poznańskim, udzielając się jednocześnie na łamach lokalnych gazet. W Oflagu II C pisał między innymi sztuki dla teatrów, wiersze czy teksty piosenek. Po wojnie kontynuował ową działalność. Przez wiele lat był też związany z radiem, najpierw w Gdańsku a potem Warszawie, gdzie współorganizował a następnie piastował stanowisko pierwszego dyrektora Programu III Polskiego Radia. Utwory do tekstów jego autorstwa śpiewały największe sławy estrady tamtych czasów. Zmarł w 1972 roku.

Bronisław Zygfryd Nowicki, twórca grafiki, urodził się w 1907 roku w Baden-Baden. W 1920 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, razem z rodzicami przeniósł się do Bydgoszczy, z którą związany był zresztą do końca życia. Grafiką zajął się tuż po studiach, bynajmniej nie artystycznych (najpierw wydział lekarski a potem prawno-ekonomiczny Uniwersytetu Poznańskiego). Działalność tę przerwał wybuch II wojny światowej. W czasie kampanii wrześniowej Nowicki walczył w obronie Warszawy jako dowódca 4 kompanii 360 Pułku Piechoty. Po kapitulacji stolicy 28 września dostał się do niemieckiej niewoli i do kolejnych Oflagów. Ostatecznie w 1940 roku osadzono go obozie dla jeńców w Woldenbergu. Tam aktywnie włączył się w organizację życia kulturalnego, rozwijając przy tym swoje własne pasje i zdolności artystyczne. Tworzył m.in. drzeworyty, plakaty, projektował scenografie teatralne, uczył grafiki i liternictwa. Wśród jego prac znalazł się też cykl drzeworytów na temat obozowego teatru kukiełkowego - Teka "Teatr kukiełek", wydana w Woldenbergu w roku 1942 (lub 1943). Z niewoli w Oflagu artysta wrócił do Bydgoszczy 19 lutego 1945 roku. Do końca życia aktywnie uczestniczył w pracy na niwie artystycznej. Tworzył drzeworyty, linoryty, rysował, malował, zajmował się również grafiką użytkową a nawet medalierstwem. Swoje prace wystawiał w galeriach w kraju i na świecie Działał również na polu wielu organizacji kulturalnych. Zmarł 15 kwietnia 1981 roku.

Aleksandra Korol-Chudy



Liczba gości na stronie: 2404096
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle