Eksponat lipca 2008

Księga (Zwój) Estery (hebr. Megilat Ester), Tel-Aviv, Izrael, lata 60. XX w., papier, druk barwny, wym. : wys. 19 cm, dł. 181 cm, nr inw. MZ/1694/Et


Na początku lat 90. ubiegłego stulecia Muzeum Miejskie w Zabrzu jako jedno z pierwszych rozpoczęło gromadzenie oraz prezentację zabytków związanych.
z mniejszościami religijnymi, etnicznymi, etc. zamieszkującymi w przeszłości na danym terenie, w tym przypadku w Zabrzu. Pozyskane wówczas przedmioty stanowią trzon kolekcji judaików zgromadzony w Dziale Kultury zabrzańskiego muzeum.
Jednym z pozyskanych wówczas przedmiotów jest prezentowany w niniejszym tekście Zwój Estery. Określenie to dotyczy jednej z ksiąg hebrajskiej Biblii, opowiad ającej o cudownym ocaleniu narodu żydowskiego w Persji w V w. p.n.e. przez Żydówkę Esterę (hebr. Hadasa), żonę króla perskiego Achaszwerosza (utożsamiany z Kserksesem I). Swą postawą udaremniła ona plan zagłady narodu żydowskiego uknuty przez pierwszego ministra władcy perskiego Hamana. Początkowo wydarzenia te przekazywane były ustnie, spisane zostały w II w. p.n.e.
Zwój do zbiorów muzeum trafił w 1990 roku jako anonimowy dar na prezentowaną wówczas wystawę "Z dziejów społeczności Żydowskiej na Górnym Śląsku" (10.10. 1990- 26.08. 1991). Zwój swym układem nawiązuje do klasycznej formy, Rozpoczyna go rodzaj strony tytułowej z centralnie umieszczonym polem zawierającym rozbudowaną wersję tytułu. Wokół, w 9 polach umieszczone zostały trójbarwne ilustracje związane z treścią zwoju. Treść wydrukowano w 16 kolumnach alfabetem hebrajskim przy użyciu czarnego tuszu. Każda kolumna przedzielona jest powtarzającym się motywem architektonicznym (konsola) oplecionym roślinną wicią zwieńczoną dodatkowo przedstawieniem figuralnym (putto). Całość utrzymana jest w kolorach pomarańczowym oraz jasnożółtym. Dołem, poniżej tekstu umieszczonych jest 16 ilustracji przedstawiających różne sceny z wydarzeń biblijnych i opowieści midraszowych. Ilustracje wykonane zostały przy użyciu dwóch kolorów: seledynowego oraz jasnożółtego. Każda ilustracja przedzielona została powtarzającym się wizerunkiem wazy wypełnionej kwiatami oraz owocami. Górny pas zwoju wypełnia rodzaj fryzu przedstawiający pejzaż oraz sceny rodzajowe. Całość utrzymana jest w kolorach: pomarańczowym oraz jasnożółtym. Zwój umieszczony jest w kartonowej tubie, którą oklejono wielobarwnym papierem. Na nim wydrukowano tytuł zwoju oraz 9 ilustracji (tym razem wielobarwnych), tych samych, które umieszczone są we wstępie.
Pierwotnie zwoje Estery spisywano ręcznie, atramentem na pergaminie. Egzemplarze przeznaczone do czytania w synagodze pozbawione były ilustracji, natomiast w warunk ach domowych w użyciu były często zwoje bogato iluminowane. Wraz z rozwojem techniki drukarskiej przy wykonywaniu ilustracji towarzyszących zwojowi posługiwano się miedziorytem, drzeworytem, lub innymi technikami graficznymi. Zwykle zwoje ilustrowane są scenami rodzajowymi zaczerpniętymi z tekstu biblijnego bądź przedstawień purimowych (dotyczących żydowskiego święta Purim, czyli święta "Losów"). Osoba przepisująca zwój często nie celowała w sztuce iluminacji, stąd towarzyszące tekstowi ilustracje bywały nieporadne lub wręcz prymitywne, zwłaszcza, jeśli chodzi o przedstawianie postaci ludzkich. Wykorzystane motywy nie trzymały się realiów epoki, w której opisywana historia miała miejsce, lecz przedstawiano ją w konwencji kostiumowej epoki, w której dany zwój powstał. Obok przedstawień wydarzeń, o których opowiada zwój Estery, często ozdabiano go bordiurami o wzorach plecionek roślinno-kwiatowych przeplatanych wizerunkami zwierząt. Wykonując ilustracje kopista z jednej strony trzymał się kanonów i symboliki obowiązującej w kultowej sztuce żydowskiej, z drugiej pomysły czerpał ze stylu epoki i sztuki ludowej. Na umieszczanie w zwoju Estery (egzemplarzach do użytku domowego) ilustracji pozwala fakt, iż zwój ten nie jest uświęcony w stopniu dorównującym Torze.
Zwoje służące do czytania w synagodze były i są do dnia dzisiejszego nawijane na dwa wałki zaopatrzone w rączki umożliwiające ich, w miarę czytania tekstu, przewij anie (zgodnie z układem pisma hebrajskiego z prawej strony do lewej). Sam zwój przechowywany jest w tubie, często bogato zdobionej dekoracją malarską lub elementami zdobniczymi wykonanymi ze szlachetnych kruszców.
Przykazanie czytania zwoju Estery dotyczy zarówno mężczyzn, jak i kobiet, przy czym uznaje się, że ten, kto słucha odczytywanego na głos tekstu księgi wypełn ia to przykazanie tak, jakby sam ją czytał. Czytanie to jest przykazaniem na tyle ważnym, że w tym czasie wszystkie inne przykazania obowiązujące Żydów zostają zawieszone. Jedynym wyjątkiem jest przykazanie zapewnienia pochówku zmarłego, z tego powodu można nie dopełnić przykazania czytania zwoju Estery.
Księga Estery czytana jest w Purim (święto Losów), święto przypadające na 14 lub 15 dzień miesiąca adar (według kalendarza gregoriańskiego jest to zwykle marzec ). Księga czytana jest zarówno w domu jak i w synagodze, dwukrotnie, po raz pierwszy wieczorem (może trwać nawet całą noc) oraz następnego dnia rano po wschodzie słońca, po porannych modłach. Czytanie Księgi Estery poprzedza odmówienie przez prowadzącego czytanie trzech błogosławieństw, na każde z nich zgromadzeni odpowiadają "Amen". Pożądanym jest, aby w czasie czytania w synagodze każdy uczestnik miał przed sobą własny zwój Estery lub wersję drukowaną księgi i śledził tekst, lub nawet szeptem odczytywał go wraz z głównym czytającym. Niektóre wersety zwane tekstami odkupienia, są odczytywane na głos przez całe zgromadzenie. Istnieje zwyczaj, wedle, którego ilekroć w czasie czytania wspomniane jest imię Hamana zagłusza się je wydającymi furkoczący dźwięk kołatkami/grzechotkami (hebr. raszanim), gwiżdże, tupie. Chodzi tu o symboliczne wymazanie imienia Hamana z pamięci.
Po odczytaniu zwój Estery zostaje zwinięty, trzymanie otwartego zwoju, gdy nie jest czytany, jest oznaką braku szacunku. W przypadku, gdy cz ytanie ma miejsce w synagodze każdy z uczestników odmawia jeszcze dodatkowe błogosławieństwo.

Urszula Wieczorek

Liczba gości na stronie: 2721508
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle