Eksponat lipca 2015

Fotografia członków Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", nr inw. MZ 6708/H

Kontynuując w 2015 roku cykl „Eksponat miesiąca” chcę Państwu zaprezentować przedwojenną fotografię sportowców z Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” zrobioną w Zaborzu w październiku 1920 r. Eksponat ten znajduje się w zbiorach Działu Historii Muzeum Miejskiego w Zabrzu. Jest to czarno-biała fotografia przedstawiająca 7 gimnastyków w strojach sportowych z okresu dwudziestolecia międzywojennego, którzy stoją przed drążkami do ćwiczeń. Fotografie wykonano w czasie pokazów na terenie ówczesnej gminy wiejskiej Zaborze (powiat ziemski Zabrze). Fotografia o wymiarach 119 mm na 168 mm naklejona jest na ozdobny karton. Eksponat trafił do Muzeum Miejskiego jako dar Szkoły Podstawowej nr 18 w Zabrzu.

Zarys początków organizacji

Pod koniec XIX w. zaczęły powstawać na Górnym Śląsku gniazda Sokole, zalążki późniejszych struktur Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W 1895 r. pierwsze powstało w gniazdo  w Bytomiu, zaś w 1901 r. powołany został Okręg Górnośląski. Do wybuchu I wojny światowej powstało na Śląsku takich gniazd 23. Utworzenie struktur sokolich w Zabrzu miało miejsce 11 stycznia 1904 r. Natomiast w 1909 r. około 100-osobowa zabrzańska grupa „Sokoła” została przyjęta w poczet Związku Sokoła Polskiego w Niemczech. Zasadniczym elementem działalności gniazda było organizowanie ćwiczeń gimnastycznych. Podczas VII zlotu okręgowego „Sokoła” w Jaworznie w 1909 r. wzięło w nim udział 16 gimnastyków z Zabrza. Także podczas zlotu w Jęzorze (dawniej Jaworzno, obecnie Sosnowiec) w 1910 r. zabrzanie pokazali swoje umiejętności gimnastyczne z jak najlepszej strony. W tym czasie grupa zajmowała się współorganizowaniem zawodów ludowych, wycieczek i zabaw oraz uprawianiem gimnastyki i gier sportowych. Ta ożywiona działalność nie uszła uwadze niemieckich władz policyjnych i miała również swoje reperkusje polityczne. W efekcie szeregu szykan i rewizji policyjnych gniazdo zabrzańskie „Sokoła” zostało rozwiązane w 1911 r.

Przed I wojną światową

W okresie ożywionego ruchu narodowościowego i napiętej sytuacji międzynarodowej w 1913 r. nastąpiła reaktywacja zabrzańskich struktur „Sokoła”. Członkowie przywiązywali dużą uwagę do działalności patriotycznej i kulturalno-oświatowej. Wiele starań zostało poświęconych pomysłowi zbudowania „Domu Polskiego” w Zabrzu, a także działalności kulturalno-oświatowej. Utworzono zespół teatralny, zaś z okazji różnych świąt i uroczystości wielu druhów sokolich z Zabrza brało udział w popisach recytatorskich oraz wspólnie śpiewali pieśni patriotyczne. Członkowie gniazda zabrzańskiego brali także aktywny udział w imprezach i zabawach organizowanych przez sąsiednie gniazda „Sokoła” i inne polskie stowarzyszenia. Istotną formą aktywności członków organizacji były także wycieczki turystyczne i krajoznawcze. W dalszym ciągu prowadzono cotygodniowe ćwiczenia gimnastyczne dla mężczyzn oraz zorganizowano osobny zespół gimnastyczny kobiet. Na potrzeby ćwiczących dokonywano zakupów sprzętu i wyposażenia sportowego. Ponadto członkowie zostali ubezpieczeni od wypadków na koszt towarzystwa. Zabrzański „Sokół” zorganizował także specjalny zespół ds. koordynacji i zabezpieczenia ćwiczeń pn. „Grono techniczne”. Liczba członków zabrzańskiego gniazda „Sokoła” wahała się od 18 na pierwszym zebraniu w 1913 r. do kilkudziesięciu w połowie 1914 r., w tym ponad połowa to gimnastycy. Wybuch wojny światowej przerwał funkcjonowanie „Sokoła” w Zabrzu.

Lata 1920-1921

Po zakończeniu tego krwawego konfliktu działalność zabrzańskiego towarzystwa „Sokół” została wznowiona. Organizacja Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Śląsku składała się z kierownictwa dzielnicy oraz 16 okręgów złożonych z tzw. gniazd znajdujących się w poszczególnych miejscowościach. 31 grudnia 1920 roku dzielnica śląska „Sokoła” zrzeszała około 20 tysięcy osób rozlokowanych w 265 gniazdach znajdujących się na całym obszarze Górnego Śląska.

Po wojnie gniazdo zabrzańskie kontynuowało działalność kulturalno-oświatową i cykliczne ćwiczenia gimnastyczne. Mając na celu ożywienie funkcjonowania zespołu teatralnego, powołano komisję, która kierowała doborem repertuaru i sprawami technicznymi. Współpracowano z innymi polskimi organizacjami. Członkowie całego gniazda z Zabrza wstąpili w poczet członków Towarzystwa Czytelni Ludowych, do czego przyczynił się wybitnie członek zabrzańskiego zarządu „Sokoła” dr Bronisław Hager. Także wszyscy członkowie „Sokoła” wpisali się na członków Towarzystwa Czerwonego Krzyża. Zabrzańskie gniazdo „Sokoła” wspierało także czynnie działalność Towarzystwa Dobroczynności. W dalszym ciągu kontynuowano wycieczki krajoznawcze, które w tym okresie spełniały także funkcje wychowania patriotycznego (przykładowo wycieczka do Krakowa, gdzie druh Blachniak wygłosił prelekcję o ważnej roli i znaczeniu tego grodu w historii narodu polskiego). Ćwiczenia gimnastyczne organizowano teraz dwa razy w tygodniu. Zwiększono także nakłady finansowe na stroje sportowe (zakupiono 50 sztuk) i przyrządy gimnastyczne. Uprawiano także gry zespołowe jak piłka nożna czy boks.

Oprócz tego typu aktywności coraz więcej czasu zajmowała także działalność polityczna. Powiązane było to z ówczesną sytuacją polityczną: powstania śląskie, plebiscyt i podział Górnego Śląska pomiędzy Niemcy i odrodzoną Polskę. Towarzystwo postanowiło przeznaczyć część swojego dochodu z zabaw na fundusz Polskiego Komisariatu Plebiscytowego. Nie było takiej dziedziny ówczesnego życia społeczno-politycznego, w której ważnej roli nie odegraliby członkowie zabrzańskiego „Sokoła”. W czasie gdy w Zabrzu utworzono Polską Radę Ludową, na jej czele stanęli druhowie „Sokoła”: Stanisław Kobyliński i Paweł Dubiel. Natomiast w Powiatowym Komitecie Plebiscytowym funkcjonowali: dr Bronisław Hager i inż. Fryderyk Szendzielorz. W działalność polityczną angażowali się także: Augustyn Bajer, Paweł Parusel, Stanisław Piecha, Roman Jendryczko, Dionizy Trocer, Piotr Szendzielorz, Józef Nawrat, Henryk Nawrat, Franciszek Widera oraz wielu innych członków „Sokoła”.

Bardzo ważnym przejawem aktywności członków zabrzańskiego gniazda „Sokoła” był ich udział w trzech powstaniach śląskich. Podczas I powstania w 1919 r. na terenie Zabrza istotną rolę odegrali tacy członkowie „Sokoła” jak Jan Pyka (komendant powiatowy) oraz por. Janusz Hager (członek śląskiego sztabu powstańczego). W czasie II powstania w sierpniu 1920 r. członkowie zabrzańskiego gniazda brali czynny udział we władzach powstańczych – Franciszek Widera, oraz w toczonych walkach. Natomiast najbardziej uwidoczniło się zaangażowania druhów „Sokoła” z Zabrza w okresie III powstania (maj – lipiec 1921 r.). Podczas strajku generalnego robotników w Zabrzu przywództwo objęli Paweł Dubiel i Stanisław Piecha (także będący jednocześnie członkami Zjednoczenia Zawodowego Polskiego). Komendantem 6 Pułku Powstańców Górno-Ślaskich (zabrskiego) im. S. Czarnieckiego został inż. Fryderyk Szendzielorz, a funkcje oficerskie sprawowali m.in. tacy działacze „Sokoła” jak: Dionizy Trocer, Henryk Nawrat i Jan Wieczorek. Ponadto w szeregach tej jednostki walczyli liczni aktywiści zabrzańskiego „Sokoła”. W mieście utworzono także polskie władze wojskowe i cywilne, na czele których stanęli Jan Pyka – komendant okręgu, i Stanisław Piecha – Rada Ludowa. Także członkowie „Sokoła” z Zabrza wzięli udział w delegacji ludności polskiej z terenu Górnego Śląska, która udała się na kongres pokojowy do Paryża (Paweł Dubiel, Stanisław Kobyliński i inż. Hütszler).

                                                                                                                                                                                                             Grzegorz Dittrich

Bibliografia

R. Bogowski, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Zabrzu w świetle protokolarza z lat 1913-1922, w: Kroniki Miasta Zabrze nr 9/1976, s. 71-77.

W. Ogrodziński, Dzieje Dzielnicy Ślaskiej Sokoła, Katowice 1937.

J. Ludyga-Laskowski, Zarys historii trzech powstań śląskich: 1919-1920-1921, Warszawa-Wrocław 1973.

Zbigniew Kapała, Działalność Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Górnym Śląsku w latach 1895-1939: informator do wystawy, Bytom 1985.

Dobiesław Dudek, Działalność wojskowa Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" przed I wojną światową, Nowy Sącz 1994.



Liczba gości na stronie: 2404068
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle