Eksponat lutego 2009

Miniatury portretowe

W zbiorach Działu Kultury Muzeum Miejskiego w Zabrzu znajduje się skromna, licząca 14 pozycji kolekcja wyrobów z kości słoniowej. Wszystkie wyroby datowane są na wiek XIX i reprezentują zróżnicowany poziom umiejętności warsztatowych poszczególnych artystów. Największą ilościowo (8 przedmiotów) grupę stanowią miniatury portretowe. Oprócz nich w kolekcji znalazły się również przedmioty użytkowe (wachlarze, oprawa lustra, okładzina pucharu, broszka, rzeźba figuralna oraz puginał).
Kość słoniowa to pod względem chemicznym fosforan wapnia spotykany w dwóch odmianach, miękkiej (o mlecznej barwie nieprzejrzystej) i twardej (mało przejrzystej, początkowo żółtawej, czerwonawej lub zielonkawej, żółknącej pod wpływem powietrza). Pierwotnie kością słoniową nazywano wyłącznie ciosy, czyli siekacze słoni (w tym i mamutów), obecnie termin ten odnosi się również do kłów morsa i hipopotama, zębów kaszalota, siekaczy narwala i dzikiej świni.
Ze względu na fakt, że kość słoniowa jest tworzywem, którego struktura zachęca wręcz do rzeźbienia, a powierzchnia daje się idealnie wypolerować, od starożytności wykorzystywana była do wytwarzania ozdób i drobnych przedmiotów użytkowych. Stosowanie jej zmalało w okresie renesansu, by powrócić w XVII i XVIII wieku, głównie w postaci figurek świętych, osób świeckich, medalionów, podłoża pod malowane miniatury oraz przedmiotów codziennego użytku.
W początkach XIX wieku kość słoniowa stała się materiałem łatwo dostępnym, toteż pracowało w niej wielu ówczesnych artystów, reprezentujących różne prądy w sztuce oraz różny poziom rzemiosła. W XIX wieku szczególnie licznie powstawały kościane reliefy o tematyce historycznej, cenione szczególnie przez przedstawicieli ówczesnego mieszczaństwa. Do nurtu tego możemy zaliczyć prezentowane poniżej miniatury z kolekcji Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

Miniatura portretowa: Georg II,
nr inw.: MZ/2460/K, kość słoniowa, drewno, wym.: śr. 12 cm

Miniatura portretowa przedstawia w ujęciu z prawego profilu mężczyznę. Postać korpulentna, ubrana w wysoką, charakterystyczną dla mody z początku XVIII wieku perukę, której gęste pukle włosów opadają na ramiona oraz plecy. Miniatura wykonana została w kości słoniowej za pomocą techniki reliefu wypukłego. Nosi ślady częściowo zachowanej polichromii. Ponad postacią wyryty (bardzo niestarannie) został napis Georg II. Miniatura oprawiona została w drewnianą, profilowaną - w przekroju okrągłą - ramkę, lakierowaną na kolor czarny. Z tyłu ramka zaopatrzona została w metalowy haczyk służący do zawieszania na ścianie.
Przedstawiony w miniaturze mężczyzna to Jerzy (Georg) II Hanowerski (urodzony jako Jerzy August) z bożej łaski Wielkiej Brytanii, Francji i Irlandii król. Obrońca Wiary, książę-elektor Hanoweru, książę brunszwicki na Lüneburgu. Urodził się 10 listopada 1683 roku w Hanowerze, jako syn Jerzego I Hanowerskiego i Zofii Doroty Wittelsbach. Jego ojciec wybrany został na pierwszego króla Wielkiej Brytanii i Irlandii z dynastii hanowerskiej. Książęta Hanoweru na tronie angielskim zasiedli na podstawie tzw. Act of Settlent z 1701 roku, w którym to ustalono, iż po bezpotomnej śmierci króla Wilhelma III i jego żony Anny Stuart, na tronie zasiądą najbliżsi krewni brytyjskiej rodziny panującej wyznania protestanckiego. W 1702 roku książę Jerzy August został naturalizowany w Anglii. W 1705 roku poślubił Karolinę z Anbachu. 9 listopada roku następnego królowa brytyjska mianowała go księciem Cambridge, hrabią Milford Heaven, wicehrabią Northallerton oraz baronem Tewkesbury. Wraz ze śmiercią królowej Anny (1714r.) i objęciem tronu angielskiego przez swojego ojca, Jerzy August otrzymał kolejne tytuły: księcia Walii i hrabiego Chester. Podczas nieobecności ojca w Wielkiej Brytanii, Jerzy August zastępował go jako regent. Jerzy II królem został po śmierci swojego ojca, uroczystości koronacyjne miały miejsce 4 października 1727 roku w Londynie, w Opactwie Westminsterskim. Jako władca jednego z największych ówczesnych imperiów mocno angażował się w politykę zagraniczną. Za jego sprawą Wielka Brytania przystąpiła do wojny przeciwko Hiszpanii (1739r.) oraz do ogólnoeuropejskiego konfliktu na tle sukcesji austriackiej. W konflikcie tym chodziło mu bardziej o interes księstwa Hanoweru niż monarchii brytyjskiej. Liczył, że przy użyciu wojsk brytyjskich zabezpieczy księstwo Hanoweru od działań wojennych. Ta postawa króla nie znalazła poparcia wśród brytyjskiego społeczeństwa oraz niektórych polityków, powszechnie uważano, że król poświęca interesy Wielkiej Brytanii na ołtarzu interesów Hanoweru. Po zakończeniu, w 1748 roku wojny o sukcesję austriacką oraz nie wprowadzającej istotnych zmian w układzie sił politycznych wojnie angielsko-francuskiej w koloniach, król Jerzy II wycofał się z czynnego udziału w życiu politycznym. Zmarł 25 października 1760 roku. Pochowany został w Opactwie Westminsterskim. Jako pierwszy z królów Wielkiej Brytanii z dynastii hanowerskiej nauczył się, acz w ograniczony stopniu języka angielskiego. Jerzemu II hanowerskiemu Brytyjczycy zawdzięczają reformę kalendarza (przejście z juliańskiego na obowiązujący do dnia dzisiejszego gregoriański) oraz hymn grany od tamtej pory podczas każdej koronacji.

Miniatura portretowa: Kaiser Joseph II,
nr inw. :MZ/2459/K, kość słoniowa, drewno, wym.: śr. 12 cm

Miniatura przedstawia w ujęciu na wprost popiersiem mężczyzny ubranego -prawdopodobnie - w mundur wojskowy. Marynarka rozpięta, przez prawe ramię przewieszona szarfa, zaś do lewej klapy przypięte, schematycznie potraktowane odznaczenia. Rzeźbiarz realistycznie oddał charakterystyczne dla męskich fryzur z XVIII wieku uczesanie. Obowiązywało wówczas w wyższych sferach noszenie peruki średniego rozmiaru, opartej na trzech zasadach: czubu nad czołem, wałków nad uszami i splotu przechodzącego na karku w warkoczyk. Ponad postacią wyryty został napis Kaiser Joseph II. Miniatura wykonana została w kości słoniowej za pomocą techniki reliefu wypukłego. Oprawiona została w drewnianą, profilowaną - w przekroju okrągłą - ramkę lakierowaną na kolor czarny. Z tyłu ramka zaopatrzona została w metalowy haczyk służący do zawieszania na ścianie.
Uwieczniony w miniaturze mężczyzna to: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam, w historii znany jako Józef II Habsburg z bożej łaski cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, król rzymski, apostolski król Węgier, król Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Ilirii, Galicji i Lodomerii, arcyksiążę Austrii, książę Salzburga, Styrii, Karyntii, Krainy i Bukowiny, wielki książę Siedmiogrodu, margrabia Moraw, książę Górnego i Dolnego Śląska, Modeny, Frulii, Raguzy i Zadaru, hrabia Habsburga i Tyrolu, Kyburga, Gorycji i Gradiszki, etc. Józef II urodził się 13 marca 1741 roku w Wiedniu, jako najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Francuszka I Lotaryńskiego. Po śmierci swego ojca dopuszczony został do współrządzenia z matką w dziedzicznych krajach austriackich. Po jej śmierci objął pełnię władzy we wszystkich krajach monarchii habsburskiej. Józef II dwukrotnie zawierał związek małżeński, po raz pierwszy z Izabelą Marią Parmeńską, a po jej śmierci poślubił Marię Józefę Wittelsbach. Mimo, iż z pierwszą z żon doczekał się dwóch córek, zmarł bezpotomnie. W początkowym okresie samodzielnego panowania był władcą rządzącym zgodnie z zasadami oświeconego absolutyzmu. W ciągu 10 lat swego panowania wydał łącznie 6 000 dekretów. Dotyczyły one niemal wszystkich sfer życia, w tym zwłaszcza: administracji, spraw społecznych, skarbowych, gospodarczych, sądowych, szkolnych oraz kościelnych. Z biegiem czasu monarchia Habsburgów pod rządami Józefa II zaczęła zmierzać w kierunku państwa policyjnego. Dużą, acz nie specjalnie efektywną aktywność cesarz wykazywał na polu polityki zagranicznej. Powszechnie znany był jego zarówno podziw, jaki i nienawiść do króla Prus Fryderyka II Hohenzollerna. Chciał zreformować Austrię w duchu pruskim, aby stworzyć monarchię, która rzuci wyzwanie państwu pruskiemu i pomści niepowodzenia odnoszone przez naddunajską monarchię w starciach z północnym sąsiadem. Jednak Józef II nie miał talentu wojskowego i zmysłu politycznego Fryderyka II. Jako człowiek postrzegany był jako egoista i sceptyk. Interesował się nowymi prądami w życiu umysłowym ówczesnej Europy. Znany był jako wróg etykiety i splendorów, wiecznie zapracowany "sługa państwa" odznaczający się prostotą ubioru i brakiem szacunku dla innych. Głodny wiedzy wiele podróżował, zarówno po kraju, jak i zagranicy, przeważnie incognito. Cierpiący na gruźlicę i chorobą wątroby cesarz zmarł 20 lutego 1790 roku. Pochowany został w krypcie Ojców Kapucynów w Wiedniu.
Porównując krój liter oraz ten sam stopień niestaranności, można przypuszczać, że napisy na obu omawianych miniaturach wyszły spod jednej ręki. Co do autorstwa samych miniatur, na podstawie tak małych form, trudno pokusić się o ustalenie, czy wyszły one spod ręki jednego rzeźbiarza.

Urszula Wieczorek

Liczba gości na stronie: 2728834
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle