Eksponat marca 2014

Pieniądze namiastkowe wydane 1 marca 1922 roku przez gminę Kończyce (obecnie dzielnica Zabrza) na pamiątkę III powstania śląskiego
i przyłączenia jej terenów do Polski.

MZ 359/HN

359 aw   359 rew

Po zakończeniu walk na frontach I wojny światowej o losach Górnego Śląska zadecydował 88 artykuł Traktatu Wersalskiego, podpisanego 28 czerwca 1919 roku. Wedle niego na terytorium, o które spór wiodły pokonane Niemcy oraz odrodzona Polska, przeprowadzić miano głosowanie. Jego wyniki wpływałyby na decyzję
o przyszłej państwowości. Termin głosowania ustalono na dzień 20 marca 1921 roku. Po podliczeniu głosów okazało się, że za Niemcami opowiedziało się 707393 osób a za Polską 479365. Wobec trudności z ustaleniem linii podziału terytorium między oba kraje oraz proniemieckimi sympatiami Wielkiej Brytanii i Włoch w nocy z 2 na 3 maja 1921 ludność polska zainicjowała III powstanie śląskie. Ostateczną decyzję o podziale Górnego Śląska podjęła Rada Ambasadorów 20 października.

Wśród wielu aspektów dotyczących przeprowadzenia plebiscytu poczesne miejsce zajmuje między innymi wszechobecna wówczas propaganda, zarówno polska jak
i niemiecka, która w różnoraki sposób i za pośrednictwem niezliczonych sposobów i środków próbowała przekonać Górnoślązaków do głosowania za odpowiednią opcją. Intensywna agitacja, wykorzystując obawy i nadzieje ludności, nakłaniała do jedynego słusznego wyboru przyszłej państwowości. Ze wszech stron mocnymi
w swej wymowie hasłami i dosłownymi ilustracjami przemawiały ulotki, odezwy, nalepki, pocztówki, plakaty, broszury i prasa. Propaganda obecna była też w filmie, teatrze chórach, orkiestrach, kabaretach. Organizowano wiece, spotkania i demonstracje. W nurt agitacji wciągnięto też rozmaite stowarzyszenia
i organizacje. Nic dziwnego więc, że plebiscytowa propaganda znalazła swe ujście również na zastępczych bonach pieniężnych, tym bardziej, iż były one o wiele mniej narażone na zniszczenie przez konkurencję niż zwykłe druki ulotne.

MZ 360/HN

360 aw    360 rew

Pieniądze zastępcze wystawiano w celu zapobiegnięcia doraźnym brakom środków płatniczych w pewnych okresach zawirowań ekonomicznych. I wojna światowa
i kryzys gospodarczy będący jej bezpośrednim następstwem spowodował, że w tamtym okresie stały się one zjawiskiem bardzo popularnym, zwłaszcza na terenie Niemiec i Śląska. Na ich tle wyróżniają się egzemplarze wydane w okresie plebiscytu górnośląskiego, będące przede wszystkim nośnikiem haseł agitacyjnych.
W tym czasie to rola propagandowa, a nie funkcje płatnicze stały się bowiem ich podstawowym zadaniem. W wystawianiu tego rodzaju banknotów, ze względu na uprzywilejowaną pozycję polityczną i organizacyjną, przodowała zwłaszcza strona niemiecka. Wypuszczane przezeń druki posiadały często agresywną, antypolską wymowę. Przed plebiscytem agitowały za głosowaniem za Niemcami i oczerniały stronę polską. Po głosowaniu wyrażały z kolei radość ze zwycięstwa Niemiec na terytorium poszczególnych miast i gmin. Bony propolskie były już mniej liczne. Pojawiły się dopiero po plebiscycie i wystawiano je jedynie na tej części Górnego Śląska, którą przyznano Polsce. Niemniej jednak wszystkie one, zarówno o charakterze propolskim jak i proniemieckim, opatrzone różnorodną, a często i bardzo bogatą szatą graficzną, stanowią dziś gratkę dla kolekcjonerów. Są też nieocenionym źródłem historycznym „papierowej wojny” tamtych czasów.

MZ 361/HN

  361 aw    361 rew

Przykładem mogą być tu pieniądze namiastkowe wydane przez gminę Kończyce, pow. zabrski, 1 marca 1922 roku na pamiątkę III powstania śląskiego i przyłączenia jej terenów do Polski. Wydarzenia te ilustrują umieszczone na nich symboliczne ryciny autorstwa Stanisława Ligonia, co już samo w sobie świadczy o wartości banknotów. Na awersie nominału 50 fenigów znajduje się obrazek przedstawiający granicę polsko-niemiecką w dniu jej proklamacji. W okienku po jego prawej stronie widnieje postać żołnierza polskiego w pełnym rynsztunku na tle biało-czerwonej flagi. Na awersie 1 marki w centralnym polu umieszczono robotnika mocującego do czerwonego pola orła w koronie – symbol nowej państwowości. Po jego prawej i lewej stronie widoczne są kontury przemysłowych zabudowań – dymiące kominy
i hale. U dołu znajduje się napis: „Na pamiątkę powstania polskiego 1921 r.”, zarówno w języku polskim, jak i niemieckim. Natomiast centralnie umieszczona rycina na awersie 2 marek przedstawia moment wytyczania granicy polsko-niemieckiej. Grupa mężczyzn w towarzystwie przedstawicieli komisji granicznej wbija w ziemię nowe słupy. Ponad obrazkiem znajduje się opis, po polsku i po niemiecku: „ Pieniądz namiastkowy na pamiątkę ustalenia granicy polsko-niemieckiej”. Poza tymi rysunkami na banknotach widnieją jeszcze standardowe informacje, takie jak nominał, wydawca, numer serii, data wydania i ważności czy podpis przedstawiciela zarządu gminy. Na rewersie każdego z nich na środku umieszczono także herb Kończyc. Poza tym opatrzono je licznymi motywami zdobniczymi, co przy barwnym druku czyni z nich atrakcyjne graficznie dokumenty tamtej epoki. Banknoty ważne były do 1 października 1923 roku, a ich druk odbywał się w drukarni Karola Miarki w Mikołowie.
Ich wymiary to 7 x 10 cm.                

   Aleksandra Korol-Chudy

Liczba gości na stronie: 2621646
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle