Eksponat września 2008

Bilet skarbowy z 1794 roku.
Nr inw. MZ-48/HN i MZ-49/HN


W Dziale Historii Muzeum Miejskiego w Zabrzu znajduje się pokaźna kolekcja numizmatyczna. Wśród 1200 zgromadzonych w niej przedmiotów są medale, monety jak i banknoty. Obok współczesnych eksponatów z XX wieku, w skład zbioru wchodzą również i takie, pochodzące ze średniowiecza czy nowożytności. Wśród nich znajduje się osiem biletów skarbowych, uważanych za najstarsze polskie drukowane pieniądze papierowe, wydane w 1794 roku w czasie insurekcji kościuszkowskiej. W niniejszej prezentacji eksponatu miesiąca omówione zostaną dwa z nich, opatrzone nominałami 5 groszy miedzianych oraz 4 złotych polskich.



Bilety te były jednymi z serii środków płatniczych emitowanych podczas powstania, wśród których znajdowało się również 10 groszy oraz 1, 5, 10, 25, 50, 100, 500 i 1000 złotych. Obydwa drukowane były w Warszawie przez dwie słynne w owym czasie oficyny drukarskie Piotra Dufoura oraz Michała Grölla. Do produkcji wykorzystywano papier czerpany w odcieniu kremowym, pochodzący z założonej w 1760 roku papierni w Jeziornie koło Warszawy. Warto tu dodać, że papier z owej wytwórni był bardzo ceniony i używany do sporządzania ważnych aktów państwowych okresu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego użycie do produkcji pieniądza związane było przede wszystkim z brakiem kruszcu, z którego można by wybić wystarczającą ilość bilonu. Po dokonanych przez Austrię, Prusy i Rosję rozbiorach, Polska popadła bowiem w kłopoty gospodarcze a co za tym idzie także i finansowe. Papierowy pieniądz miał pomóc w uregulowaniu obiegu pieniężnego i ułatwić dokonywanie transakcji finansowych, związanych między innymi z trwającym powstaniem. Papierowe banknoty, w zależności od nominału a tym samym i kształtu oraz wielkości, drukowano po kilka sztuk na jednym arkuszu papieru. Każdy z arkuszy posiadał znak wodny papierni w postaci orła polskiego, pogoni litewskiej oraz napisu JAZIORNA, który w zależności od rozcięcia mógł się znaleźć na egzemplarzu pieniądza lub też nie. Oba bilety skarbowe znajdujące się w zbiorach muzeum nie zawierają owego znaku wodnego. Drukowane jednostronnie na czarno na awersie posiadają jednak stempel z podpisem F. Malinowskiego, symbolicznego przedstawiciela polskiego społeczeństwa. Miedzioryt potrzebny do produkcji obu banknotów wykonał Karol Michał Gröll, sztycharz, rytownik i miniaturzysta, syn drukarza, pracujący u niego w owym czasie jako ilustrator.


Biletskarbowy o nominale 4 złotych polskich ma kształt leżącego prostokąta o bokach 5 x 8,5 cm. Wyemitowany 4 września w obiegu znajdował się od 17 września do 6 listopada 1794. Egzemplarz będący w posiadaniu muzeum nosi numer serii (2)(G). W jego centrum znajduje się legenda z informacjami na temat wartości biletu o treści: Uchwała d. 4ta 7bris 1794. / BILET SKARBOWY / Na Cztery Złote Polskie. U dołu po lewej stronie, w podwójnej, prostokątnej ramce, umieszczono oznaczenie wartości: Złł.4, zaś obok w kole, w trzech liniach, napis: WOLNOŚĆ / CAŁOŚĆ I NIE / PODLEGŁOŚĆ. Z prawej strony, w podwójnej, prostokątnej ramce, widoczny jest natomiast napis: Cztery Złote oraz DYREKCYA B.S. Całość legendy zamknięta została w ozdobnym obramowaniu z motywami gwiazdek. Banknot posiada znak zabezpieczający w postaci oznaczenia wartości Złł:4 zamkniętego w podwójnej, prostokątnej ramce. Zabrzański egzemplarz jest jednym z 990 730 wydrukowanych w owym czasie sztuk.
Bilet skarbowy o nominale 5 groszy miedzianych wyemitowany został 13 sierpnia 1794 roku i pozostawał w obiegu od 10 października do 6 listopada. Posiada on kształt stojącego prostokąta o wymiarach boków 6,6 x 4,5 cm. Na awersie znajduje się legenda informująca o wartości pieniądza. U góry w ozdobnej elipsie widnieje napis: UCHWAŁĄ / DNIA 13. AUGU. 1794. Poniżej niego umieszczono oznaczenie wartości biletu: V, pod którym w elipsie "5". Po bokach cyfr znajduje się orzeł - godło Polski oraz pogoń - godło Litwy. U dołu w podwójnej, prostokątnej obwódce, umieszczono napis: Pięć Groszy Miedziane / DYREKCYA B.S. Całość zamknięta została w ozdobną ramkę z motywami ornamentalnymi. Łącznie wydrukowano 800 526 sztuk tego nominału.
Po upadku powstania kościuszkowskiego i dokonanym III rozbiorze Polski bilety skarbowe straciły wartość. Na ich miejsce każda z anektowanych dzieln ic otrzymała walutę swojego zaborcy.

Aleksandra Korol

Liczba gości na stronie: 2468688
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle