Eksponat grudnia 2011

Tadeusz Żak (1925 - 1998) Kolędnicy, 1983, płaskorzeźba, drewno polichromowane, wym. 53 x 30 cm, nr inw.MZ/PN/1898



Kolekcja Działu Plastyki Nieprofesjonalnej (malarstwa, grafiki i rzeźby) jest dziś w pełni reprezentatywnym zbiorem odzwierciedlającym zjawisko twórczości śląskich środowisk nieelitarnych w całym jego zasięgu terytorialno-czasowym i najwybitniejszych artystycznych kreacjach. W latach 80. zaistniały (przejściowo) warunki dla rozszerzenia zasięgu penetracji poza region; dla wzbogacenia zbiorów także o najcenniejsze przykłady sztuki naiwnej z terenu całej Polski. Mogło to stworzyć interesujący kontekst dla specyfiki i odrębności rodzimej, śląskiej twórczości nieuczonej.

W zbiorach Działu znalazł się więc m.in. spory (liczący ok. 30 obiektów) zestaw akwarel Nikifora, a także prace najwybitniejszych polskich twórców samorodnych, tj. Edmund Monsiel, Maria Korsak, Leokadia Płonkowa, Halina Dąbrowska, Maria Tarnawska-Wójtowicz, Krzysztof Okoń, Zygmunt Warczygłowa, Władysław Wałęga, Wojciech Giza, Bronisław Surowiak i inni.

Pozyskano też pewną ilość rzeźb w drewnie, które mogą ilustrować (czy raczej tylko sygnalizować) proces "przeradzania się dawnej sztuki ludowej, podporządkowanej funkcji kultowej, w twórczość naiwną, motywowaną potrzebą wypowiedzi osobistej". Tradycyjne tematy opracowywane są tu w odmiennej od ludowych wzorów formie artystycznej. Jeśli dostrzegamy jakieś nawiązania do cech "stylu ludowego", to przecież góruje tu własne widzenie artysty; niepowtarzalna interpretacja, wypracowanie własnej, oryginalnej i rozpoznawalnej formy.

Dobrym przykładem takiej "postfolklorystycznej fazy sztuki zwanej ludową" (określenie W. Burszty) jest twórczość rzeźbiarska Tadeusza Żaka (1925 - 1989) z Kielc. Choć jego osobowość artystyczna nie została ukształtowana w obrębie kultury tradycyjnej, szybko zdobył uznanie (muzealnych etnografów, Cepelii, prywatnych kolekcjonerów) jako artysta naiwny kontynuujący rzeźbę ludową. Zajmował się również malarstwem, chętnie podejmując wątki z życia wsi, obyczajów i zwyczajów dorocznych, tematykę religijną. Został laureatem Nagrody im. Oskara Kolberga; jego prace znalazły się m.in. w zbiorach etnograficznych dużych muzeów: Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie czy Muzeum Narodowego w Kielcach.

Prezentowana, polichromowana płaskorzeźba "Kolędnicy" (pozyskana do zbiorów w r.1987) dobrze ilustruje cechy snycerskiego warsztatu Żaka - oryginalność kompozycji, barwność i dekoracyjność jego sztuki.

Trzeba tu zauważyć, że tematyka bożonarodzeniowa, motywy i treści związane z tym okresem roku obrzędowego są często i chętnie podejmowane przez twórców; zapewne z uwagi na bogactwo, różnorodność, barwność i nastrojowość tych zwyczajów. Wyobrażenie grup kolędniczych należy (poza szopką) do najpopularniejszych tematów.

Tutaj zwraca uwagę niecodzienne ujęcie kompozycyjne. Zwarty zespół charakterystycznych postaci kolędników: Król Herod, Anioł, Diabeł, Śmierć, Dziad, Muzykanci spiętrzony jest w trzech segmentach (jeden ponad drugim), a całość kompozycji zamknięta formą wertykalnego prostokąta zwieńczonego dużą formą gwiazdy kolędniczej. Głowy postaci, zwłaszcza w górnym rzędzie, są stypizowane: stereotypowy, a nawet identyczny wyraz twarzy nadają im specyficznie cięte gałki oczne i łuki uniesionych brwi, jak również jednakowe, rytmiczne szrafowanie w partii włosów i zarostów. Nawiązania do cech stylowych ludowego rzeźbiarstwa widoczne są w syntetyzującym uproszczeniu postaci i ich typizacji, w dążeniu do rytmizacji i symetrii w snycerskim opracowaniu detali, a przede wszystkim - dekoracyjności rzeźby. Polichromia utrzymana jest w żywych, skontrastowanych barwach. Od tyłu płaskorzeźba jest nieckowato wyżłobiona, nie opracowana rzeźbiarsko, nie polichromowana.

Jadwiga Pawlas - Kos
Liczba gości na stronie: 2454011
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle