Wieś w malarstwie

Motywy wiejskie stały się samodzielnym tematem w sztuce polskiej pod koniec XVIII w.;

wcześniej pojawiały się rzadko jako zbyt trywialne, „niegodne wielkiej sztuki”. W ujęciu realistycznym „problem chłopski” zaistniał znacznie później, właściwie dopiero pod wpływem rodzącego się pozytywizmu, po 1850 r. Natomiast okres modernizmu, Młodej Polski przynosi zupełnie szczególną fascynację wsią i ludem, określaną mianem chłopomanii. Młodopolscy malarze pojmowali wieś (podkrakowską, polską) jako barwną „oazę arkadyjskiej, patriarchalnej egzystencji (...),rezerwat zdrowej, mocnej rodzimości i tradycyjnego budownictwa drewnianego, jako wizje owocujących sadów, malw i słoneczników ocieniających białe ściany słomą krytych chałup (...), wreszcie letniego, pełnego obłoków nieba (...). Wieśniak stawał się dla nich głównie kolorowym przedmiotem wmontowanym w malowniczą i dekoracyjną całość wsi polskiej” (Dobrowolski)

Wystawa pozwala w pewnym stopniu prześledzić tendencje malarstwa o tematyce wiejskiej w okresie od końca XIX w. do połowy w.XX, zarówno w sensie poszerzania problematyki podejmowanej przez malarzy, jak i wykorzystywania nowych prądów czysto artystycznych..

Prezentowane są trzy podstawowe kategorie: malarstwo krajobrazowe, wiejskie sceny rodzajowe i wizerunek (portret) chłopski.

. Pośród autorów eksponowanych na wystawie krajobrazów wielu wywodzi się ze szkoły Jana Stanisławskiego ściślej „nowoczesnej szkoły malarstwa pejzażowego” w krakowskiej Akademii po 1908 r. Natura staje się tu niemal wyłącznym modelem, i to natura w czystej postaci; rzadko spotyka się przedstawienia urbanistyczne czy nawet sztafaż ludzki. Artyści nie usiłują dawać syntezy krajobrazu; starają się raczej uchwycić jego charakterystyczne kształty i barwy. Szczególne jest tu wyczulenie na kolor w całej jego zmienności (zależnie od oświetlenia, pory roku czy dnia), modelowanie kształtu przyrody przede wszystkim barwą.

Specjalizujący się w malarstwie pejzażowym artyści, tacy, jak: S.Kamocki, J.Grubiński, J.Graczyński, czy później J.Potrzebowski wykorzystują szeroką gamę obiegowych motywów – widoki wsi o różnych porach roku; piaszczyste, pobrużdżone koleinami drogi, pola żniwne, kwitnące łąki, pastwiska z bydłem, leśne zagajniki czy fragmenty lasu, stawy, strumienie czy jeziorka leśne, a także małe, zamknięte przestrzenie- sadu, ogrodu, jakiegoś zakątka zieleni; wreszcie zagrody wiejskie, dworki, kościółki i cmentarzyki pośród sędziwych drzew. I chaty – czasem o bielonych ścianach w otoczeniu malw i słoneczników, a czasem zapadłe, ze sczerniałymi strzechami, wśród zielska zapuszczonych ogrodów...W kompozycjach o niskim horyzoncie malarze eksponowali bezkresny przestwór nieba z ruchem obłoków sunących wolno nad ziemią lub napierających groźnie skłębionych chmur: to czasem niemal mistyczne widowiska natury (Ruszczyc, Ziomek).

Chętnie studiowanym motywem, zwłaszcza przez uczniów Stanisławskiego, był pejzaż zimowy; trudny w realizacji z uwagi na ograniczone możliwości w „rozwiązywaniu” jednostajnej płaszczyzny śnieżnej. Wiele spośród eksponowanych na wystawie kompozycji świadczy o rzetelnym studium form natury (i „rzeźbiącego” je światła ) w plenerze, usiłowaniu oddania charakterystycznej atmosfery danej okolicy czy pory dnia na sposób impresjonistyczny. Na wystawie znalazł się też przykład widzenia natury oczyma kolorysty: późna praca Stanisława Kamockiego „Podwórko sąsiada” malowana w plenerze. Obraz ma bogatą fakturę: w dążeniu do nasycenia i pogłębienia koloru artysta kładzie farbę grubo, szerokimi pociągnięciami pędzla.

Pośród eksponowanych krajobrazów wiele jest przedstawień niezwykle nastrojowych; dominują to sielski spokój, cisza, harmonia kolorystyczna i nastrojowa.
Zainteresowanie wiejskimi tematami rodzajowymi przyniósł w sztuce polskiej romantyzm 1 poł. XIX w., jednak dopiero po roku 1850 (pod wpływem pozytywizmu) wizerunek wsi w kreacjach artystów staje się bardziej realistyczny, rzeczowy. Nadal jednak bywał przesłonięty „mgiełką sentymentalizmu i konwencjonalnego liryzmu”.

Artyści podejmujący rozmaite tematy malarstwa rodzajowego stworzyli obfitą i urozmaiconą galerię wiejskich typów; ich obrazy zdradzają wiele trafnej i wnikliwej obserwacji realiów wiejskiego życia. Poruszały wyobrażnię zwłaszcza obrzędy, wierzenia i zwyczaje ludowe (poznawcze cele sztuki zbliżały się więc jakby do zadań etnografii). W obrazach ziemi z motywem pracujących ludzi, wydają się oni należeć do natury, wtapiać się w nią;- często kompozycyjnie i kolorystycznie zespalają się z tłem. Na wystawie pokazane są sceny pracy na roli: orki, żniwa, zbiór ziemniaków, jak również rozmaitych innych zajęć, np. stolarza (L.Lisowski,”Przy pracy”), obróbki lnu (Z.P.Jasiński, „Kobieta czesząca len”), pastuszka ze stadem bydła (A.Malinowski, „Pastuszek”).

Portret chłopski stał się popularny w połowie XIX w. (pierwszym twórcą autentycznego ludowego wizerunku był P. Michałowski); doskonale scharakteryzowane wiejskie typy prezentują na wystawie prace m.in.J.Chełmońskiego, F.Pautscha, W.Wodzinowskiego i in.. Wizerunek wiejskiej staruszki Z.Ajdukiewicza zwraca uwagę lekkością ujęcia, a zarazem sugestywną trafnością charakterystyki. Pośród wizerunków wiejskich dziewcząt wyróżnia się „Krakowianka” K.Pochwalskiego (uznanego portrecisty) drobiazgowym, „etnograficznym” odtworzeniem wszystkich detali ludowego stroju.




Stanisław Kamocki "Podwórko sąsiada"

Andrzej Malinowski "Słoneczniki"



Teodor Ziomek "Pejzaż z wiatrakiem"

Ludwik Misky "Żniwa"



Józef Krasnowolski "Dziewczyna"

Wacław Masłowski "Orka wołami"

Andrzej Malinowski "Pastuszek"



Kazimierz Lasocki "Dzieci na łące"

Liczba gości na stronie: 2772884
Projekt i wykonanie serwisu agencja red Jungle